Gan Rachel Grant, Myfyriwr Lleoliad GWCT Cymru
Cyflwyniad i’r byd o fyngau
Mae ffyngau wedi ffynnu yn fwy ffyrdd nac un flwyddyn ddiwethaf efo mwy polisïau byd-eang sy’n cefnogi’r frenhiniaeth fyd-eang, yn ogystal â blwyddyn blodeuo o gyrff ffwyrtho. Er hynny’r llwyddiant ffwngaidd yn hollol, mae cymaint o hyd i ddysgu a deall am eu bioleg. Allan o’r cyfanswm amcangyfrifed o 2.5 miliwn o rywogaethau o fyngau, unig 155,000 yn wedi bod yn enwyd, sy’n golygu bod potensial o 99% i’w ddisgrifio o hyd.
Mae cyrff ffwyrtho, fel madarchen neu strwythurau uwchben y ddaear eraill, yn unig y pen o’r mynydd iâ. Mae’r rhwydwaith uwchben y ddaear mwy, o’r enw mycorrhizae, yn hanfodol o iechyd a strwythur pridd, er enghraifft i amgylchu ac ailddosbarthu maetholion trwy ddadelfeniad. Mae 90% o blanhigion yn elwa o fyngau trwy brosesau o’r fath, sy’n ffurfio perthnasoedd sy’n fuddiol i’r ddwy ochr i fasnachu
Adnoddau fel carbon a nitrogen. Nid unig hyn, ond efo perthnasoedd ffwngaidd hwn, mae planhigion yn gallu bod yn fwy gwydn i straen fel clefydau a sychder.
Y perthnasoedd amrywiol sydd gan ffyngau ag organebau eraill a’u hecosystemau fod yn ateb i rai o’n problemau amgylcheddol a hinsoddol. Er enghraifft, gall hybu perthnasoedd ffwngaidd yn cyfnerthu cnydau amaethyddol i frwydro yn erbyn y yn erbyn y cynnydd yn y defnydd o blaladdwyr, neu ar gyfer storio carbon.
Ydy hon yn flwyddyn mhastio bosibl ar gyfer cyrff fwytho?
Llawer ohonom ni dros Hydref diwethaf yn y DU yn wedi bod cwestiynu pam madarchen a chyrff fwytho eraill yn wedi bod mwy helaeth llynedd na arferol. Yn bersonol, roeddwn i’n rhyfeddu llynedd gan un o fy ngwarchodfa natur leol ym Mwynglawdd, lle ffeindiais i health mwy o fadarchen Russula, Amanita a Lactarius twng y mwsogl, sy’n ffurfio carped lliwgar ar y llawr coedwig. Mae llawer o rywun brwdfrydig ffwngaidd wedi cyfran hefyd ar gyfryngau cymdeithasol a grwpiau cymuned o rai darganfyddiadau prin a ddiddorol, yn ogystal â mae llawer o bobl wedi sylwi ar serge yn ddigonedd madarchen yn 2025.
Mae’n llawer o ddamcaniaethau ynghylch pam mae hyn, a pha un ai’r blŵm ffwngaidd yn cysylltu i’r mhastio o goed a phlanhigion eraill, yr amodau hinsoddol ac amgylcheddol delfrydol, neu amalgamation. Er enghraifft, mae ffwng mel (Armillaria) wedi bod gweld hyd yn oed yn fwy cyffredin llynedd nag arfer twng grwpiau cymuned. Gall hyn bod achos yr haf hir a cras, sy’n pytio planhigion dan straen. Fel mae ffwng mel yn barasitig, mae ganddo fo botensial i ymelwa planhigion gwanedig o faetholion. Fodd bynnag, mae angen mwy data ac arbrofion ar hyn i gadarnhau p’un ai bod hyn yn achos mae pobl yn cadarnhau eu dyweddïad yn gweld ffyngau neu os mae’r digonedd gwir o fwng mel yn gadarnhaol.
Mae’n llawer o enghraifft o ddarganfyddiadau fyngau newydd drosodd y DU yn 2025. Mae’r Candelabra Coral prin wedi cael darganfyddiadau yn llawer o leoedd newydd, fel yn y New Forest a rhannau eraill o’r DU. Mwy capiau cwyr prin ac archolladwy yn wedi bod cofnodi yng Ngogledd Cymru, yn enwedig yn lleoliadau ger Bangor. Ffeindiodd arolwg o 2024 bod rhywogaeth glaswelltir hon gellir dod o hyd i’r rhywogaethau glaswelltir hyn mewn lleoliadau hygyrch, fel glaswelltiroedd amwynder trefol.
Y gydnabyddiaeth gynyddol o ffyngau a beth mae hyn yn ei olygu i chi
Yn 2025, roedd o’n llawer o gamau ymlaen yn y byd o warchodaeth ffyngau. Roedd llynedd pan y IUCN Redlist yn wedi adnabod drosodd 1,000 rhywogaeth o fyngau yn fyd-eang, hefyd mae’n dadlennu bod tua dwy ran o ddeg mewn peryg o ddifodiant. Y bygythiadau byd-eang mwyaf yn cynnwys colli ac aflonyddwch cynefin, fel llannerch coedwig a dwysáu amaethyddol ar weirgloddiau.
Rŵan mae’r bygythiadau yn fwy clir na erioed, mae gwyddonwyr a rhai brwdfrydig wedi dod i gilydd i frwydro o warchodaeth ffyngau. Gwelodd llynedd y dechrau o’r Network for Fungal Conservation (NFC), sy’n dylai helpu i arlwyo’r blociau adeiladu o’r Strategy for Fungal Conservation yn y TU gan ddod pontio mycoleg a pholisi. Mae hyn yn cyd-fynd yn dda efo’r cynhwysiad o fyngau yn y National Biodiversity Strategies and Action Plans (NBSAP’s) sydd wedi’i diweddaru.
Mae dyweddïad a chyfathrebiad yn arolwg ffyngau a gwarchodaeth o bobl yn wedi cynnydd yn 2025 hefyd, sy’n caniatáu o fwy cofnodion wedi bod yn casglu ac arwain at ddarganfyddiadau newydd. Cafodd Waxcap Watch Plantlife rhif cofnod o gyfranogwyr yn 2025. Derbyniodd cronfeydd data sy’n eiddo i Gymdeithas Mycoleg Prydain a sefydliadau eraill (fel iNaturalist a PlutoF GO) fwy o recordiadau hefyd, yn enwedig gan y cyhoedd. Efo darganfyddiadau newydd hon yn wedi cofnodi drosodd y DU, gobeithio mae’n gadael mwy cyfleoedd o arolygon ac arbrofion ffyngau dros y flwyddyn newydd.
Mae’n amlygu’r effaith o’ch darganfyddiadau wedi’i chyflwyno, sut maen nhw’n cefnogi gwarchodaeth ar y tir ein bod eich gofalu am a sut mae’n hawdd gwneud hyn.
Rhowch wybod i ni beth rydych chi’n meddwl am y cynnydd yn warchodaeth ffyngau ac os roeddech chi’n weld rhywbeth madarchen ddiddorol llynedd yn y sylwadau isod.